Wij mensen doen werkelijk alles om grip te krijgen op ons leven. We plannen onze vakanties nog net niet op de minuut nauwkeurig. Hele agenda’s worden volgeschreven. En we piekeren ons helemaal suf over elke mogelijke uitkomst.
En we piekeren ons helemaal suf over elke mogelijke uitkomst.
En waarom? Omdat we godsgruwelijk bang zijn voor het grote ‘niet weten’. Dat brein van ons is één groot controlecentrum geworden. Alsof het de luchtverkeersleiding van Schiphol is. Bang dat er ook maar iéts niet onder controle gehouden kan worden.
Als psycholoog en ervaringsdeskundige weet ik dat die intolerantie voor onzekerheid de motor is achter bijna alle verlammende angst. Of het nu gaat om je gezondheid, je baan, je relaties, wanneer de dood komt, wat je komend weekend gaat doen, you name it. Je mind kan het niet verdragen dat er geen garantie is op een goede uitkomst, en vooral; zekerheid.
In dit artikel leg ik je uit waarom die hersenpan van je zo slecht tegen onzekerheid kan. En, nog belangrijker, waarom de enige weg naar rust niet ligt in het vinden van antwoorden, maar in het accepteren van de vraagtekens.
Wat is angst voor het onbekende precies?
De angst voor het onbekende wordt soms aangeduid als een fobie. Fobie (phobos) betekent letterlijk ook gewoon angst, maar meestal wordt er voor specifieke angsten een bepaald woord toegevoegd aan ‘fobie’.
Soms wordt de angst voor het onbekende daarom aangeduid als pantofobie. Dit betekent letterlijk ‘angst voor alles’. Een soort gegeneraliseerde angststoornis dus. Ook zou je het kunnen zien als xenofobie. Xenos staat voor ‘vreemd’, dus ‘angst voor het vreemde’.
Tot slot kun je angst voor het onbekende in de verte ook nog zien als agorafobie. Agorafobie betekent letterlijk ‘angst voor pleinen’, maar het gaat in de praktijk veel meer over de angst om in nieuwe situaties terecht te komen waar je niet makkelijk weg kunt of mogelijk paniek gaat ervaren (zoals open plekken).
Goed, tot zover dit college over de Griekse literatuur. Veel interessanter is om te benoemen dat de angst voor het onbekende eigenlijk de oerangst is van de mensheid. In de oertijd was het onbekende namelijk levensgevaarlijk. Een ritselgeluid in de bosjes kon een konijn zijn, maar ook een bloeddorstige sabeltandtijger.
Ons brein leerde dus al snel; ga maar uit van het ergste, dan overleef je. Dus wat deden we, vluchten. Angst. Heel slim dus van dat breintje van ons!
Maar, tegenwoordig hebben we geen sabeltandtijgers meer in de bosjes zitten. Misschien alleen in Artis. Snapt ons brein alleen niet zo goed. Dat gebruikt namelijk nog steeds hetzelfde mechanisme. Alleen het onbekende is nu:
- Een nieuwe baan.
- Een eerste date.
- Een niet-uitgestippelde vakantie.
- Wat komt er na de dood?
- Een vreemd vlekje op je huid.
- Een weekend zonder plannen.
En ga zo maar verder. Zodra er een gat in je kennis (= zekerheid) zit, probeert je mind dat gat te vullen met rampscenario’s. We worden er compleet onrustig of zelfs heel angstig van. We willen de uitkomst weten, en wel nu meteen.
De controlestrijd: Waarom je mind je gek maakt
Onze mind wil maar één ding, en dat is ons behoeden voor gevaar of pijn. En die mind denkt dat als hij maar hard genoeg piekert, hij het onbekende bekend kan maken. En als het bekend is, is er geen gevaar meer.
Als je dit mechanisme niet in de gaten hebt kan dit allerlei vervelende gevolgen hebben. Je gaat bijvoorbeeld continue aan anderen vragen of het wel goed komt. Aan een huisarts, aan een familielid, aan de verloskundige, you name it.
Daarnaast kan het ook zijn dat je uren gaat lopen Googlen. Of tegenwoordig juist alles aan ChatGPT gaat vragen. Urenlang symptomen en scenario’s checken (hallo hypochondrie!). Dit ken ik maar al te goed. Er is een tijd geweest dat ik ChatGPT meer sprak dan mijn vrienden.
Verder is het mogelijk dat je gaat vermijden. Als je de angst voor het onbekende niet kunt dragen is vermijden de makkelijkste oplossing. Je gaat nieuwe situaties gewoonweg niet meer aan. Dan loop je ook geen risico. Het gevolg? Een eenzaam leven zonder bevrediging.
Al deze maniertjes zorgen ervoor dat je aan het overleven in plaats van leven bent. Dat is géén leven. Angst voor het onbekende los je niet op met méér kennis of vermijding, maar juist met minder verzet tegen het niet-weten.
Vriendschap sluiten met het vraagteken
Allemaal leuk en aardig, maar hoe staak je dit verzet dan? Hoe kun je nou het heden aanvaarden en die toek0mstige onzekerheid tolereren? Leg ik je uit.
1. Herken de ‘Mind-machine’
Je mind is een storyteller eerste klas. Het is een onophoudelijke machine. Ik heb hem zelfs een naam gegeven; Gerrit. Gerrit roept te pas en te onpas dingen als ‘Wat als dit‘ en ‘Stel dat dat‘.
Als ik veilig op de bank zit is Gerrit rustig. Maar als ik spannende dingen dreig te gaan doen waarvan ik de uitkomst niet weet? Dan staat Gerrit aan. Met een megafoon. Het is belangrijk dat je die mind, jouw Gerrit, leert te observeren, zonder mee te gaan in het verhaal.
Zeg letterlijk tegen jezelf; Hi Gerrit! Leuk dat je er bent met al je rampscenario’s. Jij ook goedemorgen. Thanks voor je bezorgdheid, maar ik ga lekker ontbijt maken. Ciao!
In de psychologie noemen we dit ‘defusie’ (het tegenovergestelde van fusie, wat versmelten betekent).
2. Laat de controle los (Willingness)
Echte vrijheid ontstaat wanneer je bereid bent om oncomfortabel te zijn met het onbekende. Dat is echt zo, en is trainbaar. Niet in één dag. Maar het is trainbaar door oeverloze herhaling.
In plaats van te vechten tegen de onzekerheid, zeg je: “Ik weet niet hoe dit afloopt, en dat is oké. Ik ben bereid om de spanning die bij dit niet-weten hoort te ervaren.”
Zo stop je met het proberen te ‘fixen’ van de toekomst. Moet je het dan leuk vinden, die onzekerheid? Nee! Het mag helemaal kut zijn. Daarom noem ik het vaak onzekerheid aanvaarden in plaats van accepteren. Die onzekerheid is helemaal kut, maar je gaat het wel aanvaarden, zónder het leuk te vinden.
3. Focus op je waarden
Angst voor het onbekende zorgt ervoor dat je bevriest. Dat je vermijdt. Je durft geen stappen te zetten omdat je de afloop niet weet. Maar wat is belangrijk voor je? Wil je een leven leiden gebaseerd op veiligheid (die een illusie is), of op avontuur, groei en verbinding? Je kunt de angst meenemen terwijl je toch die nieuwe stap zet.
En het is aan jou. Wil jij +- 80 jaar leven vanuit vermijding? Het is jouw leven; mij heb je er niet mee. Er komt een punt dat je er zo godsgruwelijk klaar mee bent, dat je mét die angst gaat bewegen. En je zal zien dat je dat automatisch in een positieve flow terecht komt, waarbij de angst sowieso afneemt.
Waarom therapie vaak de wortel mist
Veel standaard therapieën (zoals cognitieve gedragstherapie) proberen je gedachten over de toekomst uit te dagen. ‘Hoe groot is de kans dat het echt misgaat?’. In mijn ogen werkt dit voor geen meter, want het versterkt juist het idee dat onzekerheid een probleem is dat je rationeel moet oplossen.
Je gaat juist met die negatieve mind in gesprek, wat je nooit moet doen. Daarmee geef je hem veel teveel aandacht. Daarbij ben je niet achterlijk. Als je bijvoorbeeld last heb van vliegangst weet jij ook rationeel wel dat het vliegtuig echt niet neerstort.
Dit soort therapieën pakken de wortel niet aan. Om de wortel aan te pakken moet je snappen hoe het mechanisme werkt, zoals hierboven beschreven. Waar het om gaat is dat je leert dat je de ervaring van onzekerheid kunt dragen, en wéét dat de mind vervolgens als een bezetene gaat roepen, en dat dat er gewoon mag zijn. Gewoon observeren. Doen we verder niets mee.
Je hoeft alleen maar te beseffen dat jij niet je gedachten bent, en dat jij de waarnemer van je gedachten bent, in het hier en nu. En wanneer je dit onder de knie krijgt, kun je dit op je hele leven toepassen. Van angst voor het onbekende tot aan verlatingsangst, rijangst, onzekerheid, etc. Want je hebt de wortels aangepakt.
Veelgestelde vragen (FAQ)
Waarom ben ik banger voor het onbekende dan anderen?
Soms hoor ik wel eens mensen zeggen; ik ben gewoon een bang persoon. Onmogelijk. Je kunt alleen een ‘gevoeliger’ persoon zijn.
Ieder zenuwstelsel is anders. Sommige mensen hebben een hogere ‘drempel’ voor onzekerheid. Dit kan genetisch zijn, maar ook door opvoeding komen (bijvoorbeeld als je bent opgegroeid in een onvoorspelbare omgeving).
Het goede nieuws is dat je brein plastisch is; je kunt je tolerantie voor onzekerheid dus trainen. Je blijft dan bijvoorbeeld een gevoelig persoon, maar doordat je mind geen grip meer op je heeft zal je veel minder angst voelen.
Is angst voor het onbekende een officiële stoornis?
We noemen iets een psychische stoornis als het in het grote boek der psychologen staat; de DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders). Vaak wordt angst voor het onbekende gezien als een onderdeel van de gegeneraliseerde angststoornis (ook wel piekerstoornis) of paniekstoornis.
Maar goed om te weten is dat deze ‘stoornissen’ ook maar gewoon een rijtje kenmerken zijn waar je vinkjes op scoort. In wezen is angst voor het onbekende gewoon een universeel menselijk trekje (want biologisch heel nuttig!) dat bij sommigen hyperactief en over de top is.
Hoe stop ik direct met piekeren over de toekomst?
Niet. Deze vraag stellen is hem al beantwoorden. Je kunt een gedachte niet stoppen, dat is als proberen de Amazone-rivier tegen te houden met je blote handen.
Wat je wel kunt doen, is uit de rivier stappen en op de oever gaan zitten. Beetje aanschouwen hoe het stroomt. Laat de piekergedachten maar stromen, maar realiseer je dat jij de oever bent, niet het water.
Conclusie: Het onbekende is waar het leven gebeurt
Het is een paradox: we willen zekerheid zodat we kunnen ontspannen, maar we ontspannen pas als we onzekerheid kunnen aanvaarden.
Alles wat waarde heeft in het leven, zoals liefde, ondernemerschap, reizen, verbinding, zelfontplooiing en ga zo maar verder, bevat een element van het onbekende.
Hoe kom je van je angst af? Door er niet vanaf te willen. Door te stoppen met het eisen van garanties van het leven. Het leven geeft geen bonnetjes met garantiebewijs.
Je bent niet je angst, je bent de ruimte waarin de angst verschijnt. En in die ruimte is plaats voor alles: voor de spanning, voor het niet-weten, maar ook voor de moed om toch die deur te openen naar het onbekende.
En nou leven jij. Hup!