Een mens lijdt het meest door het lijden dat hij vreest. Een uitspraak die je ongetwijfeld wel kent. Anders gezegd; angst voor de angst. Ik ken het maar al te goed. Man, wat kon ik me ontzettend druk maken over iets dat nog helemaal niet had plaatsgevonden.
Een mens lijdt het meest door het lijden dat hij vreest.
Angst voor de angst is een vicieuze cirkel die lastig te doorbreken is. Het is een verraderlijk mechanisme. Je bent eigenlijk bang geworden voor je eigen interne alarmsysteem. ‘Dadelijk krijg ik een paniekaanval‘. En ik snap dat, omdat het je nog niet lukt om te vertrouwen op je systeem.
Het goede nieuws? Als psycholoog maar vooral als ervaringsdeskundige kan ik je zeggen dat je hier ‘gewoon’ vanaf kunt komen. Zonder kalmeringsmiddelen of medicatie.
In dit artikel ga ik je uitleggen hoe je deze cirkel doorbreekt. Zodat je weer kunt gaan leven in plaats van overleven.
Wat is angst voor de angst precies?
Angst voor de angst ontstaat eigenlijk altijd doordat je een nare ervaring hebt gehad met angst (meestal paniek). Vaak de eerste keer dat je zoiets hebt meegemaakt.
Ik weet nog goed wanneer dat voor mij zo was. Mijn ex maakte het uit, en ik was toen ontzettend afhankelijk. Daar raakte ik dus compleet van in paniek (eigenlijk de periode daarvoor al onbewust). Want ik wist totaal niet hoe ik met gevoelens om moest gaan en zij was mijn emotionele reddingsboei die ineens wegviel.
Omdat die paniek/angst zó ontzettend heftig aanvoelt, leert jouw zenuwstelsel; dit mag absoluut nooit meer voorkomen. Want dit is ondragelijk. Dus vanaf dat moment geldt; angst voelen = levensgevaarlijk. Je interne alarmsysteem (amygdala & zenuwstelsel) is als het ware hypersensitief afgesteld.
Het gevolg is dat jouw interne alarmsysteem gelijk gaat loeien bij elke volgende sensatie die ook maar lijkt op angst. Een hartslag. Een ademhaling. Een gevoel op je borst. Tintelingen. Alles is voor jouw alarmsysteem een reden om de sirenes loeihard te laten klinken.
En zo ontstaat anticipatie-angst, of ook wel angst voor de angst genoemd. Het probleem is dat die angst voor de lichamelijke sensaties de sensaties juist veroorzaakt. Door je constante focus op je hartslag, je ademhaling, het gevoel op je borst etc., raak je gestrest (en kan er zelfs een paniekaanval ontstaan).
En die stress? Die zorgt er weer voor dat er extra stresshormonen je lijf in worden geschoten. Waardoor je nog een hogere hartslag etc. gaat voelen, en zo is de cirkel rond. Het is een bevestiging van de angst; zie je wel, daar gaat het weer.
En zonder dat je het doorhebt, hou je zo zelf de angst voor de angst in stand. Stom he?
De fout die we allemaal maken
Iedereen die last heeft van angst voor de angst maakt in principe dezelfde fout; controle willen uitoefenen. Situaties gaan vermijden, je hartslag checken op je smartwatch, medicatie meenemen ‘voor de zekerheid’. Je wil niet weten hoelang ik oxazepam in mijn zak meenam. ‘Voor het geval dat’.
Maar precies deze controle is benzine voor de angst. Hiermee laat je namelijk aan je zenuwstelsel zien dat die angst ook echt levensgevaarlijk is. Je bevestigt dat de paniek/angst een monster is waar je als de dood voor bent. Je zegt eigenlijk; ik kan het niet aan.
Je kunt angst voor de angst pas doorbreken als je precies het tegenovergestelde doet. Je angst niet meer proberen te ‘managen’. Je leven proberen te controleren. Dáár ontstaat echte vrijheid. En ik zal je vertellen hoe je dit kunt doen.
Hoe kun je de angst voor de angst doorbreken?
Tegenwoordig heb ik gelukkig geen last meer van angst voor de angst. En dat voelt echt vrij. En er is maar one way out; het roer radicaal omgooien. Precies richting de angst, in plaats van ervan weg.
1. Bereidheid tonen
Ben jij bereid om angstig te zijn, ondanks dat heel je lijf (en je mind) schreeuwt dat je het weg wil hebben? Dat is namelijk de sleutel. En om op dit punt te komen moet je er zó ontzettend zat van zijn dat je door die verlammende angst wordt beperkt.
De enige manier waarop jij niet meer in de greep van angst hoeft te leven, is om 110% bereidheid te tonen om die angst te voelen. Als je bereid bent om te gaan zitten met een bonzend hart, klotsende oksels en vlekken in je nek, dan verliest de angst zijn kracht.
Vergelijk het met een pestkop. Een pestkop houdt het voor gezien als jij niet meer reageert. En gewoon je ding blijft doen. Juist bij weerstand richting de pestkop blijft ‘ie doorgaan.
Bereidheid gaat zelfs nog een stap verder dan ‘de angst er gewoon laten zijn’. Je mag hem echt uit gaan nodigen. Je mag letterlijk zeggen; kom maar. Hier heb ik een stoel voor je. Ik WIL dat je komt. Zelf zeg ik bijvoorbeeld ook vaak; dan gebeurt het maar (en het gebeurt toch nooit, zie punt 3).
En ja, dit gaat heel tegennatuurlijk voelen. Maar doe dit een paar keer en je hebt geen last meer van paniekaanvallen en verlammende angst voor de angst, omdat je leeft mét de angst.
2. Stop met scannen
Mensen die last hebben van angst voor de angst gaan hun lichaam vaak oneindig lopen scannen. Mediteren, ademhalingsoefeningen, bodyscans etc. Bij emoties als boosheid en verdriet is dit aan te raden. Maar bij angst minder.
Waarom? Omdat je daarmee focust op de signalen waar jouw mind weer een spannend verhaal van kan maken. Je lichaam weet prima hoe het moet functioneren zonder jouw toezicht. Ja, je voelt een bonzend hart of tintelingen in je buik of benen. So be it. Hallo angst (= bereidheid, zie eerste punt). We gaan weer verder met de dag.
3. Stop de identificatie met je mind
Jouw mind is een kleine motherfucker. Die zal nooit eens zeggen dat iets ‘goed’ gaat. Nee, alles gaat altijd volledig verkeerd en alle rampscenario’s passeren de revue. En daarom is het zó belangrijk om te snappen dat jij niet je mind bent. Zo simpel is het.
Jij HEBT een mind. Je BENT niet je mind. Dit is letterlijk een knopje. Óf je bent geïdentificeerd met die mind, óf niet. Er is geen tussenweg of ‘een beetje’. Bestaat niet.
Zodra je dit gaat begrijpen, ga je zien dat je gewoon waar kan nemen wat de mind zegt. In het geval van angst voor de angst kan het bijvoorbeeld zo zijn dat jouw mind roept dat je ongetwijfeld weer een paniekaanval gaat krijgen. En dan kun je niet weg. En dan dit. En dan dat. En dan zus. En dan zo.
Oké, zou kunnen. Zou ook niet kunnen. In de praktijk komen die catastrofale scenario’s van de mind toch nooit uit. En al komen ze wel uit; dan gebeurt het maar.
Het is in ieder geval essentieel dat je gaat zien dat jouw mind iets roept, en dat het niet JIJ is die dat écht denkt. Daarom heeft mijn mind een naam; Gerrit. Waardoor ik kan zeggen; ‘Aah, ik merk dat Gerrit roept dat het helemaal fout gaat en ik paniek krijg en dit en dat‘. Thanks Gerrit, doen we niets mee. Ciao!
Veelgestelde vragen
Is angst voor de angst een officiële stoornis?
‘Officiële’ stoornissen staan in de DSM, hét handboek der psychische stoornissen. Als jouw leven dusdanig negatief wordt beïnvloed door angst voor de angst wordt het vaak gezien als onderdeel van een stoornis zoals de gegeneraliseerde angststoornis, agorafobie of paniekstoornis.
Goed om te weten is echter dat iets alleen een stoornis is als het je leven beïnvloed. Als jij dus leert omgaan met angst en paniek (= niet meer vechten en toelaten) is er geen sprake meer van een stoornis.
Kan ik deze cirkel alleen doorbreken?
Yes, dat kan. Maar je kunt ook hulp zoeken. Wat ik doe noem ik ook geen therapie. Ik heb zelf alle vormen van therapie gehad (psychotherapie, transactionele analyse, haptotherapie, EMDR, bewegingstherapie, dramatherapie, beeldende therapie etc.) en alles heeft me op een bepaalde manier geholpen.
Wat ik zelf echter heel erg heb gemist is informatie hoe het angstmechanisme werkt. Even niet meer graven naar alle oorzaken van gevoelens (opvoeding, familieopstellingen, trauma’s etc.), maar in de gaten krijgen dat je niet je mind bent. Hoe het zenuwstelsel werkt.
Pas toen ik dát écht ging begrijpen stopte ik met vechten tegen symptomen. Tegen angst. Tegen negatieve gedachten. En dat heeft me echte vrijheid gebracht.
Waarom komt de angst steeds terug als ik denk dat ik er vanaf ben?
Omdat je waarschijnlijk nog steeds hoopt dat het ‘nooit meer’ terugkomt. Je kunt namelijk nergens ‘vanaf’ komen. Dat is een verkeerde instelling, want het is wéér een vorm van controle.
Pas als het je echt niet meer uitmaakt of ‘het terugkomt’ ben je er vrij van. Mij boeit het geen reet meer of ik angst voel of niet. Oprecht niet. Ik weet alleen dat ik geen paniekaanvallen meer krijg en mijn leven niet meer laat leiden door mijn negatieve mind, en daardoor voel ik me vrij.
Conclusie: Angst is een papieren tijger
Angst bijt niet. En als je dit begrijpt, heb je geen angst voor de angst meer. Stop met vluchten. Stop met rennen. Stop met oorzaken zoeken. En kijk die papieren tijger vol in zijn bek.
En als je dit onder de knie krijgt (stap voor stap, verwacht niet in één keer een doorbraak), lach je echt om die tijger.
Klaar om de strijd tegen je eigen gevoelens te staken? Het is tijd om die vicieuze cirkel te doorbreken en te leren dat je niet bang hoeft te zijn voor dat overijverige alarmsysteem van je. Succes, ouwe tijger!