Iedereen is wel eens zenuwachtig. Voor een examen, voor een rijles, voor een date, voor een sollicitatiegesprek, you name it. Maar als die zenuwen je écht verlammen dan spreken we van faalangst. Faalangst beperkt je leven, omdat het ontzettend vermoeiend kan zijn of je situaties begint te vermijden.
Als die zenuwen je écht verlammen dan spreken we van faalangst
Daarom is het belangrijk om de symptomen van faalangst te herkennen, erkennen en er wat aan te doen (of eigenlijk niet, maar daarover later meer).
Of het nu gaat om faalangst symptomen bij volwassen of bij kinderen, de kern is hetzelfde. Je mind heeft een situatie gelabeld als ‘gevaarlijk’. In dit artikel neem ik je mee in de fysieke en mentale symptomen, en geef ik je tips hoe je weer vrij kunt gaan leven.
De biologie: faalangst doet zelfs fysiek pijn!
Ik haat het als mensen zeggen; faalangst zit gewoon tussen je oren. Feitelijk klopt het overigens wel hoor, maar je VOELT het daadwerkelijk in je lijf. Heftige faalangst kan voelen als een paniekaanval.
Dat komt omdat je zenuwstelsel (en dus ook lichaam) geen onderscheid maken tussen bijvoorbeeld een presentatie voor een groep of een aanval door een wild dier. Je brein brengt je in een vecht- vlecht of bevriesmodus, terwijl dat helemaal niet nodig is. Maar dat snapt jouw zenuwstelsel (nog) niet.
Fysieke symptomen
Bij faalangst bereid je lichaam zich voor op actie. Alsof je de frontlinie in een oorlog binnenstapt of tegenover een leeuw staat. Evolutionair gezien is dat vet handig, wat zo kun je je jezelf beschermen! Hier horen ook een aantal fysieke symptomen bij;
Hartkloppingen en een hoge bloeddruk
Je hart pompt sneller bloed naar je spieren en je bloedvaten vernauwen. Handig voor actie, maar hierdoor ervaar je hartkloppingen en een hogere bloeddruk.
Oppervlakkige ademhaling
Je spieren hebben niet alleen bloed nodig, maar ook extra zuurstof. Daarom merk je bij heftige faalangst dat je ademhaling oppervlakkiger wordt.
Zweten en tintelingen
Dat bloed dat richting je spieren gepompt moet worden wordt o.a. weggetrokken uit je huid. Daardoor kunnen je handen voelen als een ijsschots en kun je tintelingen ervaren.
Aan de andere kant worden onze zweetklieren aan de gang gezet door de adrenaline die vrij komt.
Maag- en darmklachten
Je hebt alle energie nodig voor overleving. Daarom wordt je spijsvertering stilgelegd. Het resultaat? Je kunt maag- en darmklachten gaan ervaren. Van overgeven tot aan diarree.
Ik ken dit zelf ook uit het verleden. Ik had altijd heel erg last van een prikkelbare darm. Heel vaak naar de WC, vooral als ik angstig was. En het goede nieuws; tegenwoordig heb ik geen last meer van faalangst en ook niet van maag- en darmklachten!
Mentale symptomen
Fysieke symptomen zijn in meer of mindere mate aanwezig, afhankelijk van de mate van faalangst. De één heeft ‘lichte’ faalangst, terwijl de andere compleet in paniek schiet. Maar er zijn ook mentale symptomen waaraan je faalangst kunt herkennen.
En om eerlijk te zijn; deze symptomen hebben een veel grotere (negatieve) invloed op je leven. Je mind probeert je te beschermen tegen afwijzing, maar creëert daarmee onbedoeld een vicieuze cirkel van vermijding en ander ongemak.
De drang tot vermijding
Hét nummer 1-symptoom van faalangst is de drang tot vermijding. Dit is echt een sluipmoordenaar. Stukje bij beetje begin je namelijk situaties uit de weg te gaan waarin je beoordeeld kunt worden (door jezelf of anderen).
Dat kan heel klein zijn, door bijvoorbeeld een antwoord niet te geven terwijl je weet dat je het antwoord hebt (wat ook vermijding is). Maar het kan ook groter zijn, zoals je ziek melden voor een presentatie, niet solliciteren op je droombaan of jezelf sociaal compleet terugtrekken.
Op korte termijn helpt dit. Want als jij je terugtrekt en klein maakt, ben je veilig. De spanning zakt. Maar op de lange termijn werkt dit alleen maar averechts. Je leert je brein zo namelijk dat de situatie inderdaad levensgevaarlijk is. Het gevolg? Je wereld wordt een wereldje. Steeds kleiner en kleiner…
Perfectionisme en uitstelgedrag
Perfectionisme en uitstelgedrag hebben eigenlijk hetzelfde onderliggende mechanisme; faalangst. Óf je werkt jezelf helemaal over de kop om elke mogelijke fout maar uit te kunnen sluiten, óf je begint er überhaupt niet aan. Want wie niet begint kan ook niet falen.
Dit zijn klassieke maar verborgen symptomen van faalangst. En vaak hou je jezelf hierin ook nog voor de gek (‘ik wil het gewoon goed doen’ of ‘ik vind het gewoon niet interessant’). Nee, je bent bang voor falen. En dat mag.
Als je deze patronen niet tijdig in de gaten krijgt, kan dit resulteren in chronische stress, chronische vermoeidheid, depressies, burn-outs, bore-outs etc. En dat allemaal als prijs voor verlammende faalangst.
Overmatig piekeren
Onze mind heeft één taak; ons non-stop bestoken met negatieve scenario’s. Dat is letterlijk het enige wat de mind doet. Die staat s’ochtends op en begint als een soort moskee te blèren. Soms harder, soms zachter. Dat doet ‘ie overigens uit liefde, om jou te beschermen. Maar je hoeft niet beschermd te worden.
Dat gezegd hebbende; als je last hebt van (ongezonde) faalangst is jouw mind constant rampscenario’s aan het schieten. Je ziet niet alleen een foutje; nee je ziet een complete catastrofe. Je wordt bijvoorbeeld direct ontslagen, dan heb je geen geld meer, je vrienden lachen je uit, dan verlies je je huis en dan eindig je onder een brug of ga je dood door honger.
Been there done that. Nouja, niet letterlijk, maar in mijn hoofd. En toch zit ik hier nog op mijn eikenhouten eettafel te typen op een veel te dure laptop #win!
Hoe dan ook; die tunnelvisie blokkeert je vermogen om rationeel naar een situatie te kijken. Overmatig piekeren. Een vol hoofd. Dat werk. Je blijft maar piekeren in rondjes. Dit zien we overigens vaker bij volwassenen dan bij kinderen.
Faalangst bij kinderen versus volwassenen
Het klassieke voorbeeld van faalangst is dat van een leerling die faalangst heeft voor een examen. Maar faalangst komt voor op alle leeftijden. Zowel bij kinderen als bij volwassenen (alleen niet bij baby’s want die hebben nog geen mind/ego opgebouwd).
De fysieke reactie op faalangst is vaak hetzelfde bij kinderen en volwassenen, maar qua gedrag en mentale symptomen zien we wel verschillen.
Kinderen
Kinderen klagen vaak over buikpijn of hoofdpijn wanneer ze last hebben van verlammende faalangst. Bijvoorbeeld voor een toets of sportwedstrijd. Je ziet dit ook vaak in gedrag terugkomen. Ze worden bijvoorbeeld stil of teruggetrokken of ze gaan juist extreem dwars gedrag vertonen.
Volwassenen
Volwassenen gaan meer in hun hoofd zitten, en het vermijdingsgedrag is hier subtieler. Een kind ‘moet’ bijvoorbeeld soms een toets maken, of wordt door ouders meegenomen naar activiteiten. Ze hebben vaak nog niet de invloed om hun eigen wereld klein te maken.
Volwassenen kunnen hun leven zodanig inrichten dat alle ‘faalrisico’s’ uitgesloten zijn. Lekker blijven zitten in die veilige baan. Achter de schermen. Een klein wereldje maken. Zo blijf je hangen in een veilige maar onbevredigende situatie.
Zo doorbreek je die verlammende faalangst
De grootste valkuil bij symptomen van faalangst is dat we de symptomen aan gaan pakken. Je gaat bijvoorbeeld met een eetpatroon aan de slag voor een prikkelbare darm, of mediteren om je hoofd leeg te maken.
Ik draai het liever om. Als faalangst de (mogelijke) oorzaak is van symptomen, dan is het belangrijk om naar de faalangst zélf te kijken.
In de basis geldt altijd; zenuwen (en dus angst) mogen er zijn, maar je niet verlammen. Faalangst hoeft dus NIET weg. Maar het mag je leven niet kleiner maken.
Volwassenen
De aanpak van faalangst bij volwassenen en kinderen is natuurlijk niet volledig hetzelfde, omdat een kind nog niet dezelfde mentale capaciteiten heeft.
Erken de drang tot controle
Als je last hebt van flinke faalangst kan dit echt aanvoelen als paniek. En wat doen we dan vrijwel automatisch? Dit willen controleren. Want paniek en angst zijn eng. Maar angst en paniek zijn niet eng. Erken dat je dit probeert te doen, dan ben je al een heel eind.
Willingness
Dit vind ik misschien wel de belangrijkste. Willingness, oftewel bereidheid. Veel therapievormen zijn gericht op de ‘behandeling’ van faalangst. Alsof er iets ‘weg moet’. Ik geloof (en heb ervaren) dat precies het tegenovergestelde beter werkt.
Nodig die faalangst juist uit. Wees bereid om met zweethanden en een ademhaling die door het dak gaat te bewegen. Geef je VOLLEDIG over aan de angst. Dat voelt zó onnatuurlijk (want je bent bang voor het gevoel) maar is zó bevrijdend.
Streef niet naar ‘geen faalangst meer hebben’. Gaat toch nooit gebeuren. Streef naar ‘leven mét angst’. En als die knop écht om is, dan houdt die faalangst je helemaal niet meer tegen en ga je er ook weinig last meer van hebben.
Herken en koppel jezelf los van je innerlijke criticus
Je weet nu dat die mind van je heel de dag negatieve scenario’s loopt te spuien. Die mind noemen we ook wel de interne criticus. Het is essentieel dat je leert dat je niet die mind BENT. Je HEBT die mind. Als je dit gaat zien kun je het niet meer niet zien.
Ik heb die innerlijke criticus een naam gegeven, namelijk Gerrit. Geef die van jou ook een naam. Daarmee kun je namelijk zeggen; ‘Aah, Gerrit roept weer dat het helemaal fout gaat’. ‘Gerrit zegt dat ik ga falen, dat ik dan mijn baan verlies en dan mijn huis‘. Oké Gerrit, thanks voor de info. Doen we niks mee.
Dit is veel minder vermoeiend dan constant iets positiefs tegenover die innerlijke criticus te zetten. Dat wordt namelijk pingpongen. Je mind roept dan; ‘je kunt het niet je gaat falen!‘. Waarbij jij weer moet gaan zeggen ‘ik kan het wel hou je bek’.
Dat is doodvermoeiend. Je hoeft helemaal niet tegen die stem in te gaan. Dat is namelijk ook een vorm van vechten (en is vermoeiend!). Je wint toch niet. Dus; laat die stem er zijn, hoor hem aan, en doe er niets mee. Niet geloven, niet tegenin gaan, niets. En vervolgens ga je precies doen wat je hebt te doen (nieuwe baan, daten etc.). Mét angst en mét Gerrit.
Kinderen
Kinderen die last hebben van faalangst kunnen hun gevoelens en gedachten logischerwijs minder goed verwoorden dan volwassenen. Die reageren sneller met huilen, boosheid of gewoon een totale blokkade.
Nou ben ik natuurlijk geen orthopedagoog, maar als volwassene kun je je kind helpen met het angstmechanisme. Hier leer je vaak zelf ook heel veel van (immers, bij ons volwassenen werkt het precies zo). Eigenlijk ga je met een kind de angst onderzoeken.
Dit is mijn inziens ook de cruciale emotionele rol van ouders; kinderen leren dat geval er mag (nee moet!) zijn. Óók angst.
Veelgestelde vragen
Zijn de symptomen van faalangst gevaarlijk?
Nope. Ze zijn heel oncomfortabel (tot kotsen toe), maar onschadelijk. Je lichaam staat op scherp, net als bij topsport. Er zijn zat topsporters die kotsen voor een belangrijke wedstrijd. Niet fijn, maar nogmaals, onschadelijk.
Hoe herken ik faalangst bij mijn kind?
Let op structurele lichamelijke klachten op specifieke momenten en een sterke behoefte om alles ‘perfect’ te doen of situaties juist helemaal te vermijden. Probeer hierbij ook verder te denken dan alleen de ‘symptomen’ en bespreek dit met professionals.
Kun je faalangst symptomen doorbreken met ademhaling?
Ademhaling wordt vaak gebruikt om de angst juist wég te krijgen. En in dat geval ben je aan het vechten tegen wat is, waarmee je je zenuwstelsel juist het signaal geeft dat die faalangst echt levensgevaarlijk is. Ik ben dus niet zo’n fan van ademhalingstechnieken, tenzij je ze gebruikt om juist naar het gevoel toe te gaan.
Conclusie: Je bent niet je faalangst
Als ik alles was waar ik ooit last van heb gehad zou ik heel veel zijn. Maar het mooie is; je bent niet waar je last van hebt. De symptomen van faalangst zijn niets meer dan dat. Symptomen.
Zodra jij faalangst voelt betekent het dat je iets doet (of gaat doen) wat belangrijk voor je is. Dus ik zou zeggen; zoek het juist op. Dan weet je dan je aan het groeien bent.
Stop met vechten tegen die trillende handjes of het overgeven. Nodig het zelfs uit. Laat maar komen die sensaties. Dan kots je maar. Als je er structureel zo in gaat staan zal je merken dat verlammende faalangst de macht over je verliest, en blijft er weinig meer van over. Gewoon, gezonde zenuwen.