Als je last hebt van dissociatie tijdens (of vóór) paniekaanvallen, dan weet je dat dit geen pretje is. Het gevoel is moeilijk te omschrijven, maar als je het ooit hebt meegemaakt weet je hoe het voelt. Op zichzelf al erg beangstigend.
Het gevoel is moeilijk te omschrijven, maar als je het ooit hebt meegemaakt weet je hoe het voelt.
Geluiden komen van ver, kleuren lijken anders en misschien kijk je naar je eigen handen en voelen ze niet eens meer als de jouwe. Alsof er een glazen wand tussen jou en de rest van de wereld staat. Je bent niet meer jij. Doodeng!
Nou, dit is dus precies wat dissociatie is. En dit kan voorkomen tijdens een paniekaanval, maar je kunt er juist ook een paniekaanval door krijgen. Omdat het namelijk zo eng voelt, denken veel mensen dat ze gek worden. Dat ze een psychose krijgen of wat dan ook.
Maar eigenlijk is dissociatie gewoon een biologisch heel nuttig beschermingsmechanisme. In dit artikel leg ik je uit hoe dit zit en hoe je voorkomt dat je bang wordt voor de dissociatie zelf.
Wat is dissociatie precies?
Dissociatie is een verzamelnaam voor een soort gevoel van ontkoppeling. Die ontkoppeling bestaat eigenlijk uit twee delen, namelijk;
Derealisatie: De wereld om je heen voelt heel onwerkelijk, als een film of een droom.
Depersonalisatie: Daarnaast voel je jezelf onwerkelijk. Alsof je een toeschouwer bent van je eigen lichaam of gedachten.
Die dissociatie werkt dus twee kanten op.
Waarom doet je brein dit?
Zoals gezegd is dissociatie een beschermingsmechanisme van je brein/zenuwstelsel. Bij extreme stress of bijvoorbeeld een paniekaanval wordt je brein overspoeld met prikkels. Je kunt de angst als het ware niet meer verwerken. It’s too much.
Je brein trekt dan de stekker eruit. Alsof het de noodrem van een trein is. Hopsa, klaar. Shutdown. Door de verbinding met de realiteit een beetje te verbreken, probeert je systeem je te beschermen tegen de overweldigende emoties. Vechten of vluchten kan niet meer; het wordt bevriezen.
Een paniekaanval kan ontzettend heftig voelen. Soms kan het daarom dus voorkomen dat je brein er klaar mee is, en de boel afsluit. En dus kun je dissociatie ervaren.
De valkuil: Angst voor de dissociatie zelf
De dissociatie zelf is al vervelend genoeg, ondanks dat het geen kwaad kan. Leuk is anders. Maar wat nou als ik je vertel dat je de dissociatie zelf vaak erger maakt en zelfs creëert? Dat zit als volgt;
Je voelt een beetje angst.
Je brein reageert met een lichte vorm van dissociatie (je voelt je een beetje ‘wazig’).
Jij schrikt van dat wazige gevoel: ‘Help, wat gebeurt er met me? Word ik gek?’
Deze nieuwe gedachte zorgt voor méér paniek.
Je brein reageert op die extra paniek door nóg harder te dissociëren.
Ooit gehoord van een self fulfilling prophecy? Nou, dat is dit dus. De dissociatie zorgt voor nóg meer angst, waardoor er juist een paniekaanval kan ontstaan en je nog meer gaat dissociëren, waardoor je nóg angstiger wordt, etc.
Dit houdt je zenuwstelsel in een constante staat van ‘standje oorlog’. En als het teveel wordt; dissociatie. Die deken blijft dan hangen.
Daarnaast is het ook mogelijk dat je echt angst voor de angst gaat creëren. Hierboven heb ik het over dissociatie TIJDENS een paniekaanval. Maar de dissociatie op zichzelf kan ook weer angst opwekken. Dus in een volledig neutrale situatie denk je ineens; maar wat als ik me dadelijk weer zo gek ga voelen? En ja hoor, daar ga je weer…
Waarom je niet gek wordt
Veel mensen die dissociaties ervaren zijn bang dat ze een psychose krijgen. Het belangrijkste verschil tussen dissociatie en een psychose is echter dat jij je bewust bent van het feit dat het onwerkelijk voelt. Iemand die een psychose heeft verliest het contact met de realiteit zonder dat hij het doorheeft.
Het feit dat jij je zorgen maakt over het onwerkelijke gevoel is juist het bewijs dat jouw gezonde verstand nog prima functioneert. Je wordt niet gek, je hoeft niet naar een lunatic-house; je zenuwstelsel is overprikkeld en heeft rust nodig. That’s it.
Hoe doorbreek je de cirkel van dissociatie en paniek?
Als jij dissociatie ervaart door bijvoorbeeld trauma, is het aan te raden om uit te zoeken waar dit trauma vandaan komt. Dat is niet waar ik me mee bezig houd. Ik hou me bezig met de angst voor de dissociatie. Dissociatie hoeft namelijk niet weg. Want hoe harder je vecht tegen dat onwerkelijke gevoel, hoe meer stress je aanmaakt en hoe heftiger de dissociatie terugkomt.
1. Labelen zonder oordeel
Een oordeel komt altijd vanuit de mind. Daarom is het belangrijk om de ervaring van dissociatie te rationaliseren. ‘Hé, mijn brein trekt aan de noodrem. Interessant. Hij wil me beschermen; dat is precies wat hij hoort te doen’.
Door te observeren in plaats van te oordelen (‘ik word gek’) haal je de angel eruit.
2. Nodig het uit
Als je bang bent geworden voor dissociaties, gooi je olie op het vuur. En daarom zeg ik altijd; nodig juist radicaal uit waar je bang voor bent. Zeg tegen jezelf; kom maar op met die dissociaties. Ik lust ze rauw. For breakfast! Dit helpt je om het verzet te breken. Want verzet maakt juist dat er paniek (en dissociatie) ontstaat.
3. Laat het gevoel ‘meereizen’
In plaats van te wachten tot de dissociatie voorbij is voordat je weer iets gaat doen, neem je het gevoel mee. ‘Ik voel me nu onwerkelijk, en ik ga ondertussen gewoon deze e-mail afmaken.’ Wanneer je brein merkt dat de dissociatie geen gevaar meer is, zal het vanzelf weer uit de freeze-toestand komen.
4. Defusie
Defusie betekent dat je jezelf loskoppelt van je mind. Jij bent niet je gedachten. Die mind roept dat je gek wordt, dat je het niet aan kunt, etcetera. Oké, mag ‘ie roepen. Niet wegdrukken, niet in meegaan. Het is gewoon een roeptoeter.
En neemt de mind je op een gegeven moment wel helemaal over? Besef dat dan ook (zie punt 1). Oké, de mind heeft je overgenomen. So be it. Dat is nog steeds een vorm van defusie.
Conclusie: het mag blurry zijn
Dissociatie bij een paniekaanval is een bizarre ervaring, maar het is volkomen onschadelijk. Sterker nog, je lijf en zenuwstelsel werken juist perfect! Je wordt niet gek, je bent juist menselijk. De angst voor dissociatie is wat het gevoel in stand houdt, en daar heb je zelf invloed op.