Kanker. There, I said it. Kanker is overal in onze maatschappij. Het gevreesde K-woord. Iedereen kent wel iemand die de ziekte heeft of heeft gehad. Met een goede of een slechte afloop.
Iedereen kent wel iemand die de ziekte heeft of heeft gehad.
Het is daarom ook niet zo gek dat er steeds meer mensen zijn die bang zijn voor kanker. De angst voor kanker heeft zelfs een naam; carcinofobie. Dit komt van het Griekse karkinos (krab) en phobos (angst). Het idee is dat een kankergezwel (tumor) lijkt op een soort krab, vandaar.
Angst voor kanker is één van de meest voorkomende vormen van hypochondrie (of ziekteangststoornis). Mensen met deze angst zijn niet zomaar bang voor een ziekte, maar specifiek voor kanker. Het is een uitputtende strijd tegen een onzichtbare vijand, die je nooit gaat winnen.
En dat is zonde, want dit kan je leven beïnvloeden. In dit artikel kijken we daarom waarom die angst zo hardnekkig is, en hoe je weer kunt leven zonder dat de dood constant over je schouder meekijkt.
De psychologie achter ‘Ik ben bang voor kanker’
Wanneer je zegt dat je bang bent voor kanker, ben je eigenlijk niet bang voor de tumor. Je bent bang voor onzekerheid. Kanker is in onze maatschappij het ultieme symbool van controleverlies. Het is een sluipmoordenaar. We denken dat we heel ons leven kunnen controleren, maar als kanker komt, valt dat weg.
En als jij niet met onzekerheid kan omgaan, dan denkt je angstige brein dat ‘ie 24/7 op wacht moet staan. En dat is ontzettend vermoeiend en zorgt dat je gezonde jaren juist een strijd worden.
Waarom je brein je voor de gek houdt
In jouw oerbrein bevind zich de amygdala. Een soort intern alarmsysteem, dat constant aan het checken is of er geen gevaar is. Super handig, mocht er bijvoorbeeld een bloeddorstige leeuw in de buurt zijn. Maar die leeuw, die is er niet.
Als je bang bent om kanker te krijgen, schiet je brein echter toch in een hyper-waakzame modus. Dit betekent dat het filter dat normaal gesproken onbelangrijke signalen wegfiltert, niet meer werkt. Met andere woorden; je voelt letterlijk alles.
Een normale spiertrekking wordt een beginnend kankergezwel.
Een onschuldige hoofdpijn wordt een hersentumor.
Vermoeidheid wordt direct gelabeld als een symptoom van leukemie.
Ik wil hier wel even een hele duidelijke disclaimer bij vermelden, dat ik geen arts ben. Ik wil hier dus ook absoluut niet mee zeggen dat je bij lichamelijke klachten niet naar een arts zou moeten gaan. Mij gaat het puur om de verlammende en irrationele angst voor kanker die jou dwars zit.
De valkuilen van carcinofobie: De ‘check-cirkel’
Mensen die bang zijn om kanker te hebben vallen vaak in drie specifieke valkuilen die de angst alleen maar erger maken;
Dwangmatige bodychecking
Nogmaals, als je iets afwijkends voelt, is het altijd goed om een arts te raadplegen. Zo heb ik dat ooit direct gedaan toen ik een harder stukje op mijn teelbal voelde. Wat uiteindelijk, gelukkig, gewoon een peesje was.
Mensen die echt angst voor kanker hebben kunnen echter dwangmatig en constant hun lijf checken. Alle klieren nalopen, elke dag naar moedervlekken kijken, constant drukken op je buik of ledematen, dat werk.
Het online labyrint
Als je op Google gaat zoeken naar kankersymptomen is het hek van de dam. Mensen die de angst voor kanker niet in bedwang hebben raken hier helemaal van overspoeld en in paniek. Zo kunnen er zelfs paniekaanvallen ontstaan, omdat je verhalen leest van mensen die misdiagnoses kregen van artsen, etc.
Ook AI-services als ChatGPT worden veelvuldig gebruikt voor dit soort vragen. ‘Toch even checken op Chat of dit of dat allemaal wel oké is‘. Het is schijnveiligheid en voedt de angst op lange termijn alleen maar.
Geruststelling zoeken (reassurance seeking)
Je vraagt continue aan je partner of dit of dat er raar uit ziet. Of je staat elke week bij de huisarts op de stoep. De geruststelling die je krijgt werkt als een soort drug; het sust de angst voor vijf minuten, maar daarna komt de twijfel dubbel zo hard terug. Bij ChatGPT (zie vorige punt) werkt dit net zo.
Waarom geruststelling niet werkt
De reden dat je nog steeds bang bent voor kanker na drie goede uitslagen bij de huisarts, is omdat angst niet logisch is. Angst voor een leeuw, die is logisch. Maar 99% van onze angsten is compleet onlogisch.
Wanneer een dokter tegen je zegt; ‘je bent gezond‘, dan zegt je angstige mind direct; ‘ja maar wat als hij of zij een fout maakt of het toch niet goed voelt?’. Het probleem is niet je lichaam, het probleem is je relatie met onzekerheid en je (angstige) mind.
Om angst voor kanker te overwinnen, moet je niet jouw lichaam repareren, maar de manier waarop je met je mind omgaat.
Hoe stop je de verlammende angst voor kanker?
Angst gaat nooit verdwijnen. Dan weet je het vast. Onzekerheid ook niet. En in mijn ogen heeft het ook weinig zin om de angstige gedachten ’te gaan weerleggen’. Want de cijfers liegen niet, en veel mensen krijgen gewoon kanker in hun leven. Zo is het nou eenmaal. Maar wat kun je dan wel doen?
1. Defusie: ‘het kanker-verhaal’
Jouw mind is sterk. Retesterk. Het is een verhalenmachine pur sang. Bijna vanaf je geboorte tot je dood strooit die mind complete horrorscenario’s over je heen. Je bent niet goed genoeg, je gaat dood, je bent lelijk, je bent stom, je bent te gevoelig, je bent dit, je bent dat.
De mind doet letterlijk niets anders dan dat, heel je leven door. Maar; we kunnen defusie toepassen. Het tegenovergestelde van ‘fusie’. Defusie is een begrip uit de psychologie dat stelt dat we niet onze mind zijn. We hebben een mind. Net zo goed als dat we armen hebben. Een lever. Tenen. Ogen.
Dus, wanneer jij een pijntje, plekje of wat dan ook voelt, begint die mind gelijk een catastrofale film af te draaien. Over kanker, de intensive care, afscheid nemen van je partner of je kinderen, noem het maar op. En altijd negatief. Altijd in de ergste variant.
Leer dit te herkennen. Je hoeft er niets positiefs tegenover te zetten, je hoeft het alleen maar te herkennen. ‘Hé, daar is mijn mind weer met dat kanker-verhaal’. Door er een label op te plakken, sta je er niet meer IN, maar kijk je er NAAR. Van een afstandje.
En dat verhaal? Dat hoeft helemaal niet waar te zijn. Misschien wel, misschien niet (in de praktijk; nooit). Daar gaat het helemaal niet om. Het is één verhaal. En je kunt nog miljoen andere verhalen bedenken.
2. Bereidheid: De ongemakkelijke waarheid
Één op de twee mensen krijgt in zijn of haar leven kanker. Er zijn geen garanties. Bang zijn om kanker te krijgen betekent dat je niet bereid bent om te kwetsbaarheid van het leven te accepteren. Ja, je gaat ooit dood. Vroeg, laat. Je laat misschien mensen achter. Allemaal waar.
Oefen met zeggen; ‘Ik ben bang om dood te gaan. Ik ben bang voor pijn. Ik ben bang om mensen achter te laten’ Maar ik ben bereid om deze angst te doorvoelen, en er niets mee te doen’.
Zelfde geldt voor pijntjes; ‘ik ben bereid om het ongemak te dragen van het ‘niet weten’. Van het niet hebben van controle. Van de angst voor het onbekende‘. En nogmaals (ik kan het niet vaak genoeg benadrukken); het is niet verkeerd om naar een dokter te gaan. Maar jij weet zelf dondersgoed wanneer dit vanuit gezond verstand is of vanuit een constante angst.
3. Waarden: Wat doe je met je gezonde tijd?
De paradox is dat mensen die zo bang zijn om kanker te hebben of krijgen, vaak vergeten te leven. Je bent constant bezig met je negatieve mind en je zit te trillen terwijl je eigenlijk gezond ben. Dit is een slopende en vermoeiende strijd.
Focus liever op je waarden. Wat zou je vandaag doen als je deze angst niet had? Ga dat doen. Gebruik je gezonde lichaam voor de dingen die je belangrijk vindt.
Wanneer moet je wél naar de dokter?
Ik heb dit inmiddels al een aantal keer herhaald. In mijn ogen begint het met het herkennen én erkennen dat je gezondheidsangst (of een ziekteangststoornis, hoe je het ook wil noemen) hebt. Niets om je voor te schamen.
Je kunt dit ook gewoon met je (huis)arts bespreken. Spreek ook af dat de uitslag van de arts leidend is. Je weet nu dat je mind er toch wel weer een spannend verhaal van maakt. Als de arts zegt dat het goed is, dan stop je met checken. Óók als je mind daarna gaat roepen dat de arts niet goed gekeken heeft of wat dan ook.
Het is oh zo belangrijk dat je het mechanisme van de mind gaat snappen. Niet alleen voor angst voor kanker overigens, maar voor alle angsten en fobieën. Angsten komen namelijk zelden alleen.
Conclusie: Kies voor het leven, niet voor de angst
De angst om kanker te krijgen ontneemt je de vreugde van het moment en houdt je gevangen in een toekomst waarvan je niet weet of die er gaat zijn. De oplossing zit hem niet in het angstvallig onderdrukken van de angst, maar juist in het toelaten van de angst.
Je kunt leren om de angst mee te nemen op de achterbank, in plaats van hem te laten sturen. Dit is wat ik mensen constant en succesvol leer, omdat het werkt. Niet voor even, maar duurzaam. Zodat jij weer kunt gaan leven, in plaats van alleen maar constant te scannen op ziektes.