Ik heb bewust bovenstaande afbeelding gebruikt, en geen afbeelding die direct wijst op het onderwerp van dit artikel; emetofobie. Oftewel de angst voor overgeven. Want zelfs een afbeelding van iemand die overgeeft kan al genoeg zijn om een ontzettend onbehaaglijk of zelfs paniekerig gevoel te krijgen.
Zelfs een afbeelding van iemand die overgeeft kan al genoeg zijn om een ontzettend onbehaaglijk gevoel te krijgen.
Het is een fobie die je tot in de kleinste vezels kan beheersen, en je leven echt in de weg kan staan. Het gaat helemaal niet altijd om het moment van overgeven zelf, maar om de constante dreiging, de hyper-waakzaamheid en de sociale isolatie die eruit voortvloeit.
In dit artikel duiken we in de betekenis, het angstmechanisme dat erachter zit en geef ik je tips wat je kunt doen qua behandeling voor emotofobie.
Wat is emetofobie? De betekenis en impact
Emetofobie valt in de DSM-5 (het grote handboek der psychische stoornissen) onder de noemer ‘specifieke fobie’. Belangrijkste is dat het hierbij gaat om een aanhoudende, specifieke angst die irrationeel en overdreven is en klinisch significante lijdensdruk veroorzaakt. In gewone-mensen-taal; je leven echt verziekt.
In het geval van emetofobie gaat het om een angst voor braken, het zien (of horen van) overgeven of de misselijkheid zelf. Ook kun je bang zijn om ziek te worden door een virus of voedselvergiftiging. Dit zorgt voor vermijdingsgedrag (van eten, reizen, zwangerschap etc.) en obsessief veiligheidsgedrag (checken houdbaarheid, overmatige hygiëne, medicatiegebruik, etc.).
Waarom is dit meer dan ‘gewone’ angst?
Je hebt mensen die het gewoon ‘smerig’ vinden als iemand anders overgeeft. Maar iemand met een fobie voor overgeven is 24/7 bezig met risicomanagement. Constant controleren, constant vermijden. Zelfs de kleinste lichamelijke sensatie, zoals een rommelende buik, wordt direct gelabeld als catastrofaal. Om nog maar niet te beginnen over een griepje…
De fysieke feedbackloop
Het paradoxale van emetofobie is de fysieke feedbackloop. Wanneer jij angstig bent, reageert je lichaam namelijk met een vecht-of-vluchtreactie. Je bloed stroomt naar je spieren en je spijsvertering vertraagt of stopt zelfs volledig.
En wat veroorzaakt dit? Juist. Symptomen die verdacht veel lijken op misselijkheid en een gevoel van overgeven.
Dit veroorzaakt symptomen die verdacht veel lijken op misselijkheid:
- Een zwaar gevoel in je maag.
- Een brok in je keel.
- Een algeheel weeïg, flauw gevoel.
Sad but true; de angst voor overgeven creëert de misselijkheid waar je zo bang voor bent. Dit is de fysieke feedbackloop van emetofobie. Omdat je brein het verschil niet ziet tussen écht moeten overgeven (door ziekte o.i.d.) én stressmisselijkheid (door angst) raak je in paniek, wat de misselijkheid alleen maar versterkt.
Gevolgen van emetofobie: Vermijding en Veiligheid
Als je last hebt van een fobie voor overgeven, wordt je hele dagindeling een strijd om confrontatie te voorkomen. Dat begint heel subtiel, maar gaat uiteindelijk je leven beheersen. We maken hierbij een onderscheid tussen twee soorten gedrag die de fobie juist in stand houden; vermijdingsgedrag en veiligheidsgedrag.
Vermijdingsgedrag
Je schrapt steeds meer activiteiten uit je leven om het risico op overgeven tot nul te reduceren. Dat kan op verschillende punten zijn;
Sociale situaties: Je gaat niet meer naar feestjes of festivals waar gedronken en/of gebruikt wordt, naar pretparken (vanwege misselijkheid in attracties -> piratenschip hell no) of überhaupt naar drukke plekken.
Reizen: Het openbaar vervoer, vliegen of zelfs lange autoritten worden vermeden uit angst voor wagenziekte of het niet kunnen bereiken van een WC.
Voedsel: Je weigert bepaalde producten (zoals vis of kip) of stopt met eten in restaurants waar je de kok of de keuken niet kunt zien.
Contact met ziektebronnen: Je mijdt mensen met kinderen (omdat die vaker virussen meenemen) of gaat niet op ziekenbezoek. Een soort Covid all over.
Veiligheidsgedrag
Bij vermijdingsgedrag gaat het om gedrag dat je juist ‘niet’ doet. Bij veiligheidsgedrag gaat het om gedrag dat je wél doet. Het zijn de rituelen die je uitvoert om de angst te sussen. Op de korte termijn helpt dit, maar op de lange termijn bevestig je alleen maar aan je mind en je zenuwstelsel dat de wereld inderdaad levensgevaarlijk is.
Checking: Je bent constant bezig om alles te checken. In de spiegel kijk je of je bleek bent. Je hartslaghorloge is je beste vriend. Je voelt 100 keer per dag aan je buik. En ga zo maar verder.
Hygiëne-rituelen: Ook hier herhaalt de Covid-periode zich voor jou. Je wast nog vaker je handen dan een gemiddelde chirurg en de desinfectiegel is niet aan te slepen. Want ja, ziek worden is echt gevaarlijk.
Safe-kits: Je hebt altijd safe-kits bij; pepermuntjes, maagzuurremmers, een plastic zakje, you name it. Of je gaat altijd bij een deur zitten om snel weg te kunnen.
Afhankelijkheid: In het verlengde van ‘checking’ vraag je constant aan je partner, ouders, kinderen etc. of ‘dit vlees nog wel goed ruikt‘, ‘of je niet bleek ziet‘, etc.
De vervelende waarheid is dat deze gedragingen samen een onzichtbare gevangenis vormen. Een goede behandeling van emetofobie leert je dat dit gedrag de angst juist voedt. Je leert je zenuwstelsel namelijk constant dat er ook daadwerkelijk gevaar is. Of omgedraaid; je leert nooit dat ‘de ramp’ (het overgeven) zonder deze gedragingen helemaal niet plaatsvindt.
Emetofobie behandeling: De weg naar vrijheid
Je hoeft niet te leren leven met emetofobie. Een effectieve behandeling van emetofobie combineert vaak elementen van cognitieve gedragstherapie (CGT) en acceptance and commitment therapy (ACT).
Persoonlijk zou ik het gedragsgedeelte van CGT combineren met ACT. Ik zal je uitleggen hoe ik dat zie.
De rol van exposure
De gouden standaard bij een fobie voor overgeven is exposure in vivo (blootstelling). Dit gedeelte is ook onderdeel van CGT.
Dit betekent niet dat je direct moet gaan overgeven. Je bouwt de angsthiërarchie rustig op:
Het lezen van woorden als ‘braken’ of ‘kotsen’ (gefeliciteerd, dat heb je in dit artikel al gedaan).
Het bekijken van tekeningen of foto’s van mensen die zich niet lekker voelen.
Het horen van geluiden die geassocieerd worden met overgeven.
Het eten van ‘spannend’ voedsel in een restaurant.
De precieze invulling is natuurlijk voor iedereen persoonlijk, maar je snapt het idee.
De ACT-benadering: bereidheid vs. vechten
Het cognitieve gedeelte van CGT focust zich op het veranderen van jouw gedachten. Dit vind ik persoonlijk echt onzin, zeker als een fobie zo hardnekkig is. Positief denken is vrijwel onmogelijk, en in mijn ogen ook helemaal niet nodig.
Je hoeft je negatieve gedachten helemaal niet te veranderen. Jouw mind maakt jou helemaal gek. Zien dat jij het niet bent die dit doet, maar je mind, is meer dan genoeg. In de psychologie heet dit defusie. Jouw mind zegt ‘dat het helemaal fout gaat‘. Je hoeft alleen maar te zien dat dat één van de opties is. Zou kunnen. Zou ook niet kunnen.
Als je er heel hard iets positiefs tegenover probeert te zetten ben je aan het pingpongen met een mind die toch veel te sterk is. Niet nodig. Kost bakken met energie, plus je geeft de mind alleen maar meer aandacht.
Daarnaast heb je te leren dat je de misselijkheid niet weg hoeft te toveren. Je hebt de bereidheid te vergroten om je oncomfortabel te voelen. Moet dat leuk zijn? Zeker niet. Maar heb je het te accepteren? Zeker wel.
Misselijkheid is een sensatie die mag bestaan, zonder dat je je hele leven erop aanpast. Doordat je stopt met vechten tegen de sensatie, zakt de stressrespons. Het ‘grappige’ is dat hierdoor ook de misselijkheid zakt.
Conclusie: Je bent niet je fobie
Emetofobie is een zware last, maar het is een mentale angstconstructie die afgebroken kan worden. Je lichaam is een wonderbaarlijk systeem dat precies weet wat het moet doen om zichzelf gezond te houden. Overgeven is geen vijand; het is een zeldzaam maar nuttig beschermingsmechanisme.
Ben jij het letterlijk spuugzat (sorry…) om overgeefangst je leven te laten bepalen? Ben jij klaar om de cirkel van angst en vermijding te doorbreken? En wil je weer onbezorgd kunnen genieten van een maaltijd of een sociaal uitje?
De weg naar herstel begint bij het snappen van het angstmechanisme van jouw mind en zenuwstelsel, en de bereidheid om de controle een klein beetje los te laten. In mijn cursussen leer ik je hoe je dit stap voor stap doet.