Ik was ooit een blauwe maandag docent op het HBO. Dacht; dat lijkt me wel leuk. Beetje die studenten vermaken, mooie lessen voorbereiden, inspireren. Bleek toch iets anders in elkaar te steken. Een gigantische werkdruk, geen inwerktijd en onduidelijke kaders.
Combineer dat met een perfectionistische persoonlijkheid en je hebt een perfecte cocktail voor een dikke paniekaanval op het werk. En niet één, maar meerdere. Tot zover mijn avontuur als docent. Ik nam nog in mijn proeftijd ontslag.
Een perfecte cocktail voor een dikke paniekaanval op het werk
Inmiddels weet ik dat ik niet de enige ben die hier last van heeft. Paniekaanvallen op de werkvloer komen vaker voor dan je denkt, maar je ziet het niet altijd. Het is vaak het resultaat van opgestapelde stress. Van verwachtingen, nieuwe omgangsvormen, sociale stress en ga zo maar verder.
In dit artikel neem ik je mee in de biologie van paniekaanvallen, kijken we hoe je een aanval overleeft en hoe je voorkomt dat de angst voor de angst je carrière gaat bepalen.
De biologie van paniek op je werk
Een paniekaanval is niets meer of minder dan een ‘vecht-of-vlucht’-systeem dat op het verkeerde moment afgaat. Evolutionair gezien is het in sommige situaties handig dat dit systeem in werking treedt. Bijvoorbeeld als je recht tegenover een leeuw komt te staan.
Maar als je ‘gewoon’ op je werk naar een Excel-sheet aan het turen bent of in een vergadering zit, dan is het minder handig. Of zeg maar gerust; nergens voor nodig.
Fysieke kenmerken paniekaanval
Mensen zeggen wel eens dat een paniekaanval tussen je oren zit. En feitelijk gezien klopt dit, want je creëert hem zelf. Maar je voelt wel degelijk heftige sensaties, zoals;
Hyperventilatie: Je ademhaling wordt snel en oppervlakkig, wat duizeligheid kan veroorzaken en het gevoel dat je flauw gaat vallen (wat in de praktijk zelden daadwerkelijk zo is).
Hartkloppingen: Je hart probeert bloed naar je spieren te pompen voor een vecht-vlucht-actie, die helemaal nooit gaat plaatsvinden (daarom voelt het soms alsof je gaat ontploffen).
Trillen en zweten: Je lichaam staat onder hoogspanning, wat zich vaak uit in trillen en zweten (= afkoelen).
Als je thuis bent is een paniekaanval al ronduit kut. Bijvoorbeeld voor het slapen gaan. Maar op het werk komt daar nog een factor bij; sociale schaamte. Je bent niet alleen bang voor de lichamelijke sensaties, maar ook nog eens voor het oordeel van anderen. ‘Wat als ze zien dat ik gek word?’. ‘Wat als ze denken dat ik mijn werk niet aan kan?‘. ‘Ze gaan me afkeuren en fucking raar vinden‘.
Eerste hulp bij een paniekaanval op het werk
Kijk, het ding met paniekaanvallen is; elke millimeter van verzet maakt het erger en veroorzaakt juist paniekaanvallen. Ik focus me dus niet zozeer op het ‘wat te doen bij een paniekaanval’, maar meer op; hoe kun je ervoor zorgen dat je geen paniekaanvallen meer krijgt.
Herken en erken de systeemfout
De reden dat jij een paniekaanval krijgt, is dat er sprake is van een systeemfout. Er is een trigger, jij interpreteert die trigger en je brein reageert met het activeren van het vecht-vlucht-systeem (inclusief adrenaline etc. etc.).
Die trigger ga je niet kunnen voorkomen. Dat kan van alles zijn. Maar in het geval van paniekaanvallen is het vaak een lichamelijke trigger. Dus jij voelt dat je hartslag sneller gaat, je het warm krijgt, je begint te zweten of wat dan ook (vaak weer door een andere triggers, zoals een vergadering, presentatie, je baas, etc.).
So far so good. Die triggers ga je niet weg kunnen halen (het leven is niet maakbaar). Maar jouw interpretatie, daar zit de magie. Hier kun je namelijk een stok tussen steken.
In plaats van in paniek te raken, kun je dus keihard gaan rationaliseren. ‘Aah, mijn brein maakt een foutje. Er spuiten nu gewoon allerlei stresshormonen zoals cortisol en adrenaline door mijn lijf, omdat mijn baas iets van me verwacht. Mijn brein ziet dit als een oorlogssituatie, maar dit is het niet. Ik voel dus gewoon wat ik voel in mijn lijf, en ga hier verder niet op in’.
Durf oncomfortabel te zijn
Misschien denk je bij bovenstaande; ja klinkt makkelijk, maar zo simpel is het niet. Zo simpel is het niet. Het is alleen niet makkelijk, omdat de systeemfout maakt dat jij doodsbang bent voor de fysieke sensaties.
Op het begin zal het dus echt mega oncomfortabel zijn om die fysieke sensaties van angst (hartkloppingen, warmte, drukkend gevoel op je borst etc) er te laten zijn. Dat is echt mega oncomfortabel. Maar elke keer dat je ermee gaat zitten zonder er iets mee te doen, wordt dit makkelijker.
Ik word nog zo vaak getriggerd door situaties en lichamelijke sensaties. Vind ik dat fijn, tintelende benen en een druk op mijn borst? Hell no! Maar laat ik het er zijn. 110%.
Leren voelen begint bij oncomfortabel durven zijn. En dat hoeft niet leuk te zijn. Verre van. Maar wel noodzakelijk.
Pas defusie toe
Defusie is het proces waarbij je jezelf loskoppelt van je mind (= je gedachten). Het is heel belangrijk om te beseffen dat jouw mind de paniekaanval veroorzaakt. Je voelt namelijk iets fysieks, en je mind maakt er een verhaal van dat je dood gaat, je wordt afgekeurd, het fout gaat, of meer van dat soort onzin.
Het is heel belangrijk om te beseffen dat JIJ dat niet denkt. Je MIND roept dat. En jij bent niet je mind. Je hebt handen, voeten, nieren, longen, net als dat je een mind hebt. En die mind roept uitsluitend negatieve en catastrofale dingen. Die zal never nooit iets positiefs roepen.
Het helpt enorm om ook dit te gaan rationaliseren. ‘Aah, de mind roept weer dat ik tijdens die vergadering sowieso een paniekaanval ga krijgen, en dan kan ik niet weg, en dan en dan en dan’. Zou kunnen. Zou net zo goed niet kunnen.
Je hoeft er niet tegen te vechten. Je hoeft er niet in mee te gaan. Hoor het aan, en ga weer verder waar je mee bezig was. Keer. Op. Keer.
De paradox van uitnodiging
Zoals ik al zei leeft paniek op verzet. Elke millimeter verzet van jou tegen de angst is echt zuurstof voor een paniekaanval. Dus, dat wil ook zeggen dat wanneer jij niet in verzet bent, de paniek nooit een voet aan de grond krijgt.
En om dit proces echt volledig in gang te zetten gaan we iets ontzettend paradoxaals en bizars doen; we gaan de paniek radicaal uitnodigen.
Als ik merk dat er paniek dreigt te ontstaan (mijn mind slaat op hol, ik voel van alles gebeuren in mijn lijf, etc.), zeg ik hardop; kom maar. Kom maar he-le-maal over me heen. Ik wíl dat je me helemaal gek maakt. Dat ik dadelijk die presentatie moet geven en je me echt helemaal pakt. Dat ik sta te janken, ontplof, volledig in paniek raak als ik daar voor die groep sta.
Je geeft je echt maximaal over. En je zal zien; die paniek komt niet. Want je verzet je er niet meer tegen. Je bent klaar met het verzet. Laat het godverdomme maar komen. Is dat alles wat je hebt? Bring it on!
De valkuil van vermijding na de aanval
Meestal ga je paniekaanvallen krijgen omdat je in het verleden dingen hebt meegemaakt waar je een paniekaanval kreeg. Het echte gevaar van een paniekaanval op het werk is niet de aanval zelf, maar wat je daarna doet. Veel mensen gaan dan namelijk situaties vermijden;
Ze durven niet meer naar die specifieke vergaderruimte.
Ze vermijden het praten met de persoon die erbij was toen het gebeurde.
Ze blijven vaker thuiswerken uit angst voor een nieuwe aanval.
Zo kunnen paniekaanvallen op het werk uitgroeien tot serieuze problemen, zoals een sociale fobie of agorafobie. Door te vermijden bevestig je de systeemfout van je brein alleen maar; de werkvloer is onveilig. Dit activeert de vicieuze angstcirkel en kan leiden tot langdurige uitval.
Moet je het vertellen aan je werkgever?
Er is hierbij geen goed of fout. Wel kan ik zeggen dat het krampachtig ‘verborgen’ proberen te houden de paniek ook alleen maar voedt. Immers; het is weer een vorm van verzet.
Besef ook dat een ander geen idee heeft hoe paniekaanvallen voelen (althans, niet iedereen) en hoe ze ontstaan. Jij weet dit nu wel. In principe wordt kwetsbaarheid altijd gewaardeerd, dus als je vanuit een volwassen positie communiceert wat er gebeurt (trigger, mind, fysieke sensaties) en dat je eraan werkt om hierin juist te groeien, zullen er weinig werkgevers een ding van maken.
Iedereen heeft wat, en het is vooral belangrijk om dit vanuit een positie van eigenaarschap aan te vliegen.
Conclusie: Paniek is een signaal, geen eindstation
Paniek is niet iets waar je maar mee moet leren leven. Vervelend is het wel, en dat mag het ook zijn.
Heb jij onlangs een paniekaanval gehad op kantoor en durf je nu nauwelijks nog naar je werk? De angst voor de herhaling is vaak slopender dan de aanval zelf. Wacht niet tot je wereld steeds kleiner wordt door vermijding, maar pak de regie terug.
Niet door te gaan vechten, maar juist door de angst toe te laten. Leer de regie over je zenuwstelsel terug te krijgen, zodat je weer met een gerust hart op je werk kunt verschijnen.