Sta je in de supermarkt en kun je niet beslissen welke pindakaas je moet nemen? Lig je nachten wakker van een carrièrestap? Pieker je je helemaal suf bij de aankoop van een nieuw huis? Of combineer je dit allemaal? Jep, dan heb jij last van keuzestress. Of eigenlijk, faalangst voor slimme mensen.
Lig je nachten wakker van een carrièrestap of pieker je je helemaal suf bij de aankoop van een nieuw huis?
Ik zal gelijk met de deur in huis vallen; geen enkele checklist of quick fix gaat je helpen om keuzes te maken. Waarom niet? Omdat de keuzemogelijkheden niet het probleem zijn. Het probleem is de angst voor de uitkomst. Zowel voor hetgeen je niet kiest als voor hetgeen je wél kiest.
Daarom is keuzestress gewoon faalangst in een fancy jasje. Misschien niet leuk om te horen. Want misschien zie jij jezelf wel als een zelfverzekerd iemand die helemaal geen angst kent. Maar dit erkennen is toch echt stap 1. En hoe intelligenter je bent, hoe meer last je ervan kunt hebben.
In dit artikel leg ik je uit hoe het mechanisme van keuzes maken werkt, waarom die hersenpan van je je tegenwerkt en hoe je stopt met analyseren zodat je weer kunt gaan leven in plaats van overleven.
De vloek van de intelligente denker
Voordat ik verder in het mechanisme van keuzestress duik, is het belangrijk om even in te zoomen op intelligentie.
Intelligentie op zichzelf heeft niet per se te maken met je opleiding, CITO-score of baan. Intelligentie is op zichzelf een mentale eigenschap met heel veel verschillende functies. Platgeslagen geldt; hoe intelligenter je bent, hoe meer je denkt en analyseert.
Wanneer we kijken naar het maken van keuzes is het dus zo dat een meer intelligente mind direct begint met een data-analyse. Je overziet alle opties, alle risico’s en alle mogelijke kansen. Lekker dan.
Je kind je mind zien als een supercomputer die miljoenen simulaties tegelijk draait;
‘Wat als ik voor optie A kies en in de toekomst blijkt dat optie B beter was?’
‘Heb ik wel alle informatie meegewogen?’
‘Wat vinden anderen ervan als ik deze keuze maak?’
- ‘Past deze optie wel bij mijn persoonlijkheid?‘
Dit noemen we met een mooie term ‘paralysis by analysis‘. En ik ben hier zelf een koning in! Letterlijk zegt het zoveel als ‘verlamming door analyse‘. Omdat je zo goed bent in doordenken zie je ook alle manieren waarop het mis kan gaan. Je intelligentie is op deze manier geen vaardigheid meer, maar meer een valkuil.
De angst om het ‘verkeerd’ te doen, blokkeert je vermogen om überhaupt te bewegen. En dat is zonde én frustrerend.
Waarom keuzestress eigenlijk faalangst is
Goed, tot zover de invloed van intelligentie. Maar veel belangrijker is om te zien dat keuzestress eigenlijk faalangst is.
Als je wist dat elke keuze goed zou aflopen zou je namelijk helemaal geen keuzestress hebben. Maar dat weet je niet. Dat weet niemand. De stress is dus eigenlijk angst dat je de ‘foute’ keuze maakt. En het maken van de ‘foute’ keuze, heeft allerlei mogelijke gevolgen;
Afwijzing/gezichtsverlies: Wat vinden anderen van mij als ik deze keuze maak?
Spijt: De ondragelijke gedachte dat je spijt krijgt van een keuze.
Verantwoordelijkheid: Als jij kiest ben je verantwoordelijk voor de uitkomst. Als jij niet kiest, ben je veilig.
Als jij dus zegt ‘ik kan niet kiezen‘, dan bedoel je eigenlijk; ‘ik ben bang voor de pijn die ik voel als mijn keuze niet perfect uitpakt‘.
Ik kan dit bijvoorbeeld heel erg ervaren als ik bezig ben met een nieuwe baan. Ik heb dan soms meerdere, fijne, gesprekken tegelijk lopen. Ideaal, zou je zeggen. Nou, niet voor mij.
De ene baan geeft veel vrijheid maar weinig contact met collega’s. De andere baan geeft veel contact met collega’s maar weinig vrijheid. De andere baan geeft veel intellectuele uitdaging maar een lange reistijd. En. Ga. Zo. Maar. Verder. Mijn hoofd wil controle. Zekerheid.
Het gevolg? Ik ben ontzettend vermoeid, angstig, prikkelbaar en maak mezelf helemaal gek. Fijn hoor, al die opties! #not.
Het goede nieuws; je kunt hier iets aan doen. Het brein is plastisch, dus je kunt hierin groeien waardoor je minder last hebt van keuzestress. De keuze-opties veranderen hierbij niet, maar de last die jij ervan ervaart wel. Ik ga je uitleggen hoe.
Het mechanisme: Je bent je mind niet
Net als bij bijvoorbeeld agorafobie of angst voor het onbekende, is identificatie met je mind de wortel van keuzestress. Dat zit als volgt.
Jij bestaat uit meerdere ‘entiteiten’. Daar is niets zweverigs aan. Je hebt bijvoorbeeld een mind. En jij bent de waarnemer van de mind. Je bent niet de mind zelf.
Jouw mind heeft één doel. Jou veilig houden. De mind haat alles wat jou mogelijk gevaar of pijn oplevert. Best lief eigenlijk van de mind. Maargoed, die mind haat onzekerheid. Want onzekerheid is gevaarlijk. Dus blijft je mind scenario’s op je afvuren om je te beschermen voor ‘gevaar’ (= de foute keuze).
Maar het ding is; jij bent niet die spraakwaterval in je hoofd. Je bent een waarnemer die kan zien dat die spraakwaterval onbeperkte scenario’s op je afvuurt. Alsof er een constante Excelsheet in je hoofd wordt afgedraaid.
De truc is niet om keuzemogelijkheden te elimineren of informatie in te winnen, maar om je relatie met die mind te veranderen.
Hoe je stopt met piekeren en start met kiezen
Dus, wat kun je concreet nu doen als je niet kunt kiezen of last hebt van keuzestress? Verander de manier waarom je omgaat met deze vorm van faalangst.
1. Accepteer de ‘verlieservaring’
Kiezen is verliezen. Linksom of rechtsom. Of je nu kiest om geen huisdier te nemen of wel. Een huis te kopen of niet. Je relatie uitmaakt (of begint) of juist niet. Als je voor het één kiest, kies je tegen het ander. Er is geen andere mogelijkheid.
Keuzestress betekent altijd dat je niet bereid bent om dat verlies te accepteren. Het maken van keuzes heeft dus te maken met emotioneel volwassen worden. Leren dat je mogelijke ‘pijn’ kunt dragen. Dat pijn, verdriet, gemis, onzekerheid en al dat soort meer erbij hoort in het volwassen leven.
Leer dus tegen jezelf te zeggen; ‘Ik kies voor A, en ik accepteer dat ik daarmee de kans op B (C, D, E etc.) verlies, inclusief alle onzekerheid die daarbij hoort. Committeer je hier ook aan, want anders blijf je ook ná de keuze twijfelen (hallo aan-uit relaties).
2. Defusie van de ‘Juiste keuze’
Je mind zegt dat je de juiste keuze moet maken. Anders gaat het helemaal fout. Maar jij bent niet je mind. Jezelf loskoppelen van je mind heet defusie (tegenovergestelde van fusie).
Stop het het geloven van deze mythe die door je mind is gecreëerd. Er is geen juiste keuze. Elke keuze is de juiste, maar net zo goed de minst juiste. Er is alleen een keuze en de weg die je daarmee bewandelt. En daarnaast zijn er driehondertriljoenmiljard wegen die je niet gaat bewandelen in het leven.
Besef dit als je bij het maken van keuzes veel in je hoofd gaat zitten. ‘Aah, daar is mijn mind weer, er zal wel weer een keuze gemaakt moeten worden’. Ik heb mijn mind een naam gegeven; Gerrit. Waarbij ik kan zeggen; ‘Aah, Gerrit roept weer dat ik een gigantische fout ga maken, en dat alles helemaal fout gaat’. Oké Gerrit, zou kunnen. Zou ook niet kunnen. Ciao!
3. Kies op basis van waarden, niet op basis van angst
Veel mensen kiezen op basis van angst. De ‘veiligste’ keuze die het liefst nog IN de comfort zone ligt. En nogmaals, er is geen ‘foute’ keuze. Als jij dat wil doen, prima.
Maar, je groeit hierdoor niet. Dat kan ik je wel vertellen. Je comfort zone wordt in ieder geval niet breder. Angst vraagt; ‘Wat is het meest veilige‘? Waarden vragen; ‘Wat is belangrijk voor mij in het leven?‘.
Als je kiest vanuit waarden maakt de uitkomst helemaal niet zoveel uit. Het kiezen zelf wordt dan namelijk de overwinning op je faalangst. En is dit dan altijd het ‘juiste’ pad? Als je goed kijkt naar de vorige punten weet je dat er sowieso geen juist pad is.
Maar als jij je niet fijn voelt op die nieuwe baan (die wel bij je waarden past), dan is dat zo. Dan draag je dat, kijk je of je aanpassingen kunt doen, en als dat niet kan, maak je gewoon weer een nieuwe keuze. Zo leer je steeds meer over jezelf en beleef je het leven echt. Dat maakt je een rijk en vrij mens.
En misschien ben jij zo iemand die gelijk in de verdediging schiet. ‘Ja maar ik heb kinderen‘. ‘Ja jij hebt makkelijk praten‘. ‘Ja maar dat kan toch niet want dit of dat‘. Oké, dan kies je niets. Is dat wat je wil? Succes met het gepieker, vermoeidheid en ontevredenheid.
4. Actie in plaats van informatie
Tijd is de grootste katalysator van keuzestress. Hoe meer tijd, hoe meer de mind de ruimte krijgt. En jij denkt juist dat ’tijd’ nodig is om goede keuzes te maken. You’re wrong.
Natuurlijk, beslissen of je samen voor een kind wil gaan hoeft niet in een dag besloten te worden, en er mogen echt wel wat praktische zaken besloten worden. Maar in principe is de keuze an sich (ja of nee) binnen een seconde gemaakt.
Wat veel mensen namelijk doen is een bak informatie inwinnen, gaan overleggen met anderen, etc. etc., wat de faalangst alleen maar voedt. Er komen namelijk alleen maar méér datapunten bij die jouw mind gebruikt om je helemaal gek te maken.
Train jezelf daarom om keuzes snel te maken. Wil je een nieuwe auto kopen? Oke, kijk of je het geld hebt, vergelijk een paar auto’s en beslis. Dat hoeft helemaal geen 2 maanden te duren. Dat is allemaal tijd die jij ‘koopt’ om je faalangst niet aan te gaan.
Je kunt hier klein mee beginnen (in de supermarkt) en uitbreiden naar grotere beslissingen (sportschool abonnement). Zo wordt het een automatisme, omdat je brein plastisch is en dus mee kan groeien.
Veelgestelde vragen over keuzestress (FAQ)
Is keuzestress erfelijk?
Ja en nee. Genetisch gezien kun jij een fijngevoeligere en intelligentere persoonlijkheid hebben, wat van invloed is op de keuzemogelijkheden die jij kunt zien (wat weer effect kan hebben op keuzestress). Maar als jouw ouders jou al hebben geleerd hoe je op een volwassen manier omgaat met keuzes, heb je er weinig last van. Dat is namelijk gewoon aangeleerd gedrag.
Waarom hebben we nu meer last van keuzestress dan vroeger?
In de huidige wereld zijn de opties eindeloos. En zeker door het gebruik van AI. Je kunt alles worden wat je wil, je kunt misschien straks het geslacht van je baby wel bepalen, je kunt elke studie doen, er zijn miljoen restaurants en producten.
Dit zorgt voor een enorme druk om de perfecte weg te vinden (= faalangst!).
Wat als ik echt een verkeerde keuze maak?
Nogmaals, er is geen verkeerde keuze. Wel kan het zijn dat hetgeen je hebt gekozen tegenvalt. Dan ben je een ervaring rijker. Ik heb echt al 100 banen gehad die niet bevielen. Veel van geleerd. Ook om gehuild. So be it.
De enige écht foute keuze is niet kiezen, want dan sta je lekker stil terwijl het leven vooruit kabbelt. Faalangst overwinnen betekent beseffen dat je veerkrachtig genoeg bent om de consequenties van een ‘verkeerde’ keuze te dragen. En dat hoeft niet leuk te zijn.
Conclusie: Stop met analyseren, begin met leven
Ja gaat nooit zekerheid vinden. De mind houdt je gevangen in een soort gouden kooi van twijfel. En die twijfel is zo ontzettend vermoeiend.
Géén keuze maken is een keuze voor stilstand. En dat mag. Het is jouw leven. Niet dat van je kinderen, van je partner, van je baas of van je ouders. En ook niet dat van mij. Maar weet dat pas als je de angst om te falen omarmt en er niet meer tegen vecht, je werkelijk vrij bent om te kiezen. Elke keer weer.
En dát is leven. En geen overleven.